ΠΕΡΙ ΧΡΗΣΤΟΤΗΤΑΣ

• Πώς ορίζεται η Χρηστότητα;
• Ποιος ο ρόλος της με τη Δικαιοσύνη, την Ευθύτητα, την Αγάπη, την Ηθική;
• Πώς συμβάλλει στη διαμόρφωση της Προσωπικότητας του ανθρώπου και ποιος ο ρόλος της στην εξελικτική πορεία τόσο του ανθρώπου, όσο και της ανθρωπότητας;
• Γιατί είναι σημαντική η κατανόηση και η πραγμάτωση της αρετής αυτής;

Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα στα οποία θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Κριναετού.

Στη συνέχεια, μπορείτε να παρακολουθήσετε την σχετική ομιλία:

Επιπλέον της εικόνας, για όποιον επιθυμεί να κατοχυρώσει τα προαναφερθέντα νοήματα, ακολουθεί και το κείμενο της ομιλίας.

Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Κριναετού, η αρετή αποτελεί το ποιοτικό γνώρισμα μιας αρχής. Είναι κάτι το συνυφασμένο με την ίδια την αρχή, κάτι που χαρακτηρίζει τη φύση της και δεν αλλοιώνεται.

Δεν αρκεί να υπάρχει μέσα μας μια εν δυνάμει αρετή, θα πρέπει και να τη βεβαιώσουμε, ως στοιχείο της προσωπικότητάς μας, να την εκφράζουμε, δηλαδή να τη φανερώνουμε μέσα στη ζωή, τη συμπεριφορά και τις πράξεις μας. Η έκφραση αυτή αποκαλύπτει και την αρχή της οποίας ποιοτικό γνώρισμα είναι η αρετή.

Η λέξη Χρηστότητα προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «χρηστότης», η οποία συνδέεται ετυμολογικά με το επίθετο «χρηστός». Στην αρχαία ελληνική χρήση, ο όρος δηλώνει εκείνον που είναι αγαθός, ωφέλιμος, ενάρετος και ορθώς προσανατολισμένος ως προς τη χρήση των δυνάμεών του. Η ρίζα της συνδέεται με το ρήμα «χράομαι» ή «χρώμαι», που σημαίνει χρησιμοποιώ, μεταχειρίζομαι, κάνω ορθή χρήση.

Η Χρηστότητα, επομένως, δεν δηλώνει απλώς μία εξωτερική ευγένεια ή μία επιφανειακή καλοσύνη. Δηλώνει την εσωτερική εκείνη ποιότητα του ανθρώπου, διά της οποίας οι ιδιότητές του τίθενται σε ορθή τάξη και κατευθύνονται προς το αγαθό. Είναι η κατάσταση εκείνη κατά την οποία ο άνθρωπος χρησιμοποιεί συνειδητά, εύτακτα και αρμονικά τις δυνατότητές του, ώστε η ύπαρξή του να καθίσταται ωφέλιμη, δίκαιη και εναρμονισμένη προς το Καλό και την Αλήθεια.

Επίσης, είναι αναγκαίο να διευκρινίσουμε τις ομοιότητες και τις διαφορές μεταξύ των εννοιών Χρηστότητα, χρήσιμο και χρησιμότητα. Κοινό τους στοιχείο είναι η αναφορά στην έννοια του ωφέλιμου, δηλαδή σε εκείνο που δύναται να εξυπηρετεί έναν σκοπό και να παράγει κάποιο όφελος. Όλες σχετίζονται με την ιδέα της ορθής χρήσεως και της συνεισφοράς. Ωστόσο, διαφοροποιούνται ουσιαστικά ως προς το περιεχόμενο και το βάθος τους.

Το χρήσιμο αναφέρεται πρωτίστως στο πρακτικό αποτέλεσμα. Δηλώνει εκείνο που εξυπηρετεί μία ανάγκη ή συμβάλλει στην επίτευξη ενός σκοπού. Πρόκειται για έννοια λειτουργική, η οποία αφορά το αποτέλεσμα μιας πράξεως, ενός μέσου ή μιας επιλογής.

Η χρησιμότητα αποτελεί την ιδιότητα του να είναι κάτι χρήσιμο. Εκφράζει τη λειτουργική δυνατότητα ενός πράγματος, μιας πράξεως ή μιας γνώσεως να παράγει ωφέλεια. Παραμένει, ωστόσο, έννοια κυρίως πρακτική, δεν εμπεριέχει κατ’ ανάγκην ηθικό περιεχόμενο, καθώς η ωφέλεια μπορεί να είναι για το καλό του ωφελούμενου ή για το υλιστικό ή κατώτερο συμφέρον του.

Η Χρηστότητα, αντιθέτως, υπερβαίνει το επίπεδο της απλής λειτουργικότητας. Δεν αφορά απλώς την ικανότητα παραγωγής ωφέλειας, αλλά την εσωτερική ποιότητα του ανθρώπου, διά της οποίας η ωφελιμότητά του αποκτά ηθικό προσανατολισμό και συνειδητό σκοπό. Είναι η αρετή που διαμορφώνει με τέτοιο τρόπο τις καταστάσεις, ώστε να υπάρχει πάντα χρησιμότητα.

Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ότι το χρήσιμο αφορά το αποτέλεσμα, η χρησιμότητα αφορά τη λειτουργία, ενώ η Χρηστότητα αφορά το Είναι.
Υπό αυτή την έννοια, η Χρηστότητα αποτελεί την ανώτερη μετουσίωση της χρησιμότητας· είναι η στιγμή κατά την οποία η απλή ωφέλεια αποκτά ηθικό περιεχόμενο και καθίσταται έκφραση Αγάπης και Σοφίας.

Η διδασκαλία μας αποκαλύπτει ότι η Αγάπη αποτελεί την πρωταρχική πηγή, τη γενεσιουργό δύναμη από την οποία εκπορεύεται το Καλό. Το Καλό δεν υπάρχει ανεξάρτητα από την Αγάπη, αλλά είναι η πρώτη εκδήλωσή της, ο πρωτότοκος υιός της, η πρώτη μορφή με την οποία η Αγάπη καθίσταται ενεργός και αντιληπτή μέσα στη Δημιουργία. Είναι η αρχή εκείνη που φέρει όλα τα στοιχεία της Αγάπης. Χωρίς την Αγάπη, το Καλό παραμένει ουτοπία, μία αφηρημένη δυνατότητα, χωρίς ζωντανή πραγμάτωση.

Από το Καλό γεννιούνται τα δευτερεύοντα παράγωγά του: η Δικαιοσύνη, η Ευθύτητα και η Χρηστότητα. Παράλληλα, η Αγάπη εκδηλώνεται και παθητικά, μέσω της Ελεημοσύνης, της Ευσέβειας και της Συμπάθειας, αρετές που πηγάζουν από την αγνή, καθαρή Αγάπη και παραμένουν παρθένες παντός ξένου στοιχείου.
Οι παθητικές εκδηλώσεις αναβλύζουν αυθόρμητα από την καθαρότητα της ψυχής. Οι ενεργητικές όμως απαιτούν την καταβύθιση της Σοφίας μέσα στην Αγάπη. Δεν αρκεί εδώ η απλή αγνή πρόθεση. Απαιτείται φωτισμένη διάκριση, εσωτερική κατανόηση, μέτρο, ακρίβεια και συνειδητή εφαρμογή του Καλού.

Η Χρηστότητα συνδέεται άρρηκτα με τη Δικαιοσύνη και την Ευθύτητα. Ο άνθρωπος εκφράζοντας τη Δικαιοσύνη αποδίδει σε κάθε ον αυτό που του αναλογεί. Με την Ευθύτητα εκφράζει την ακεραιότητα και την καθαρότητα των πράξεων και των λόγων του.

Χωρίς Χρηστότητα, η προσπάθεια του ανθρώπου να εκφράσει Δικαιοσύνη, μπορεί να τον καταστήσει ψυχρό και άκαμπτο. Χωρίς Χρηστότητα, η προσπάθειά του να δράσει με Ευθύτητα μπορεί να εκτραπεί σε εκδήλωση τραχύτητας και σκληρότητας. Η Χρηστότητα είναι εκείνη που εξισορροπεί και εναρμονίζει τις άλλες δύο αρετές.

Επιπλέον στοιχεία για την κατανόηση της Χρηστότητας μας αποκαλύπτονται μέσα από τη σχέση της με τη Θεία Σοφία και το Αληθές. Όπως η Αγάπη γεννά το Καλό, έτσι και η Θεία Σοφία γεννά το Αληθές. Το Αληθές αποτελεί το πρώτο παράγωγο της Σοφίας, τον πρωτότοκο υιό της. Είναι η καθαρή και απόλυτη ουσία της Αλήθειας, η αφηρημένη πραγματικότητα, η αλήθεια στην πρωταρχική, άφθαρτη και αμετάβλητη μορφή της.

Από τη σύνθεση της Αγάπης με τη Σοφία γεννώνται η Αρμονία, το Κάλλος και η Ακρίβεια. Η Χρηστότητα δεν μπορεί να εκδηλωθεί από τον άνθρωπο αληθινά χωρίς να καλλιεργεί αυτές τις τρεις αρχές. Χρειάζεται την Αρμονία για να διατηρεί την εσωτερική της ισορροπία, το Κάλλος για να εκδηλώνεται με πνευματική ωραιότητα και την Ακρίβεια για να παραμένει πιστή στη Νομοτέλεια.

Η αναφορά όλων αυτών των αρετών, μας παραπέμπουν στην Ηθική, η οποία, σύμφωνα με τη Διδασκαλία του Κριναετού, είναι ο Νόμος αυτού που Είναι. Είναι ο Νόμος του Καλού, της Αλήθειας, της Αγάπης και της Σοφίας. Είναι η φυσική λογική, η ευθεία αίσθηση, η αρμονία εκείνου που υπάρχει πραγματικά.

Η Ηθική προσφέρει στη Χρηστότητα τον προσανατολισμό της. Της δίνει το κριτήριο του Δικαίου, του Ακριβούς, του Ωραίου και του Αρμονικού. Η Χρηστότητα, από την άλλη, δίνει στην Ηθική ζωντανή μορφή. Την καθιστά πράξη, παρουσία και δημιουργική δύναμη.

Χωρίς Ηθική, η προσπάθεια για έκφραση της Χρηστότητας κινδυνεύει να εκφυλιστεί σε επιφανειακή ψευδο-καλοσύνη ή άκριτη παραχώρηση. Χωρίς Χρηστότητα, η Ηθική κινδυνεύει να παραμείνει ψυχρή θεωρία.

Τελικά, η Χρηστότητα ανοίγει την οδό μέσω της οποίας ο άνθρωπος πραγματώνει την προσωπικότητά του, εναρμονίζεται με τον Νόμο του Καλού και καθίσταται υπηρέτης της αρμονίας, της Αλήθειας και της εξέλιξης της ανθρωπότητας.

Η διαμόρφωση της προσωπικότητας, αποτελεί ένα από τα ουσιαστικότερα ζητήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, διότι συνδέεται άμεσα με την εσωτερική ελευθερία, τη συνειδητή εξέλιξη και την πραγμάτωση του αληθινού προορισμού του ανθρώπου, του σκοπού της ενσάρκωσής του.

Ο άνθρωπος στην προσπάθειά του για διαμόρφωση της προσωπικότητας, θα συναντήσει εμπόδια. Το κυριότερο είναι ο εγωισμός. Ο εγωισμός φυλακίζει τον άνθρωπο στη ψευδαίσθηση της απομονωμένης ύπαρξης. Τον ωθεί στην επιβολή, στην κατοχή και στην εξάρτηση από την εξωτερική αναγνώριση.

Η Χρηστότητα αντιστρατεύεται αυτή την κατάσταση. Διδάσκει την αποδέσμευση από το κατώτερο εγώ και την προσήλωση στο ανώτερο Εγώ. Παράλληλα, η Χρηστότητα συμβάλλει στη διαμόρφωση της ηθικής προσωπικότητας. Μέσα από αυτήν, ο άνθρωπος αποβάλλει σταδιακά την κυριαρχία του εγωισμού, των παθών και των πλανών και οδηγείται προς την αυτοκυριαρχία και την εσωτερική ελευθερία.

Όταν ο άνθρωπος εκδηλώνει Χρηστότητα, αποδεικνύει ότι έχει αρχίσει να ζει ηθικά. Αποκαθιστά την ισορροπία μέσα του, εναρμονίζει τις πράξεις του με την Αλήθεια και καθιστά ενεργό τον δημιουργικό παράγοντα της ζωής του.

Η Χρηστότητα συνδέεται άρρηκτα και με την καλώς εννοούμενη αμοιβαιότητα. Αυτή είναι η ουσία της Χρηστότητας. Η αρετή της Χρηστότητας καθιστά τον άνθρωπο ζωντανό κύτταρο της ανθρωπότητας. Τον βοηθά να κατανοήσει ότι δεν υπάρχει αληθινή εξέλιξη όταν η λήψη δεν συνοδεύεται από ανταπόδοση, όταν η ανάγκη δεν συνοδεύεται από καθήκον και όταν η απόκτηση δεν συνοδεύεται από προσφορά.

Η κατανόηση και η πραγμάτωση της Χρηστότητας είναι ύψιστης σημασίας για τον άνθρωπο, όχι μόνο για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω, αλλά και γιατί συνδέεται και με την ικανότητά του να εναρμονίζεται με τον δημιουργικό νόμο της Δημιουργίας. Δεν πρόκειται απλώς για μία ηθική αρετή ή για μία ωφέλιμη στάση ζωής. Η Χρηστότητα αποτελεί δύναμη εσωτερικής συνθέσεως, μέσω της οποίας ο άνθρωπος μεταβαίνει από τη μηχανική ύπαρξη στη συνειδητή δημιουργία.

Η Χρηστότητα είναι ενεργητική εκδήλωση του Καλού. Είναι η αρετή μέσω της οποίας ο άνθρωπος ενισχύει μέσα του τη δημιουργική δύναμη και εξασθενεί την επίδραση του καταστρεπτικού παράγοντα. Κάθε πράξη Χρηστότητας είναι πράξη δημιουργίας. Δημιουργεί ενότητα εκεί όπου υπάρχει διάσπαση, αποκαθιστά ισορροπία εκεί όπου κυριαρχεί η αταξία, θεραπεύει εκεί όπου έχει δημιουργηθεί ασθένεια και επαναφέρει την ειρήνη εκεί όπου επικρατεί σύγκρουση.

Η κατανόησή της είναι απαραίτητη, διότι χωρίς βαθιά γνώση της φύσης της δεν είναι δυνατόν να πραγματωθεί. Η Χρηστότητα είναι δύναμη δραστική, λογική και δημιουργική. Είναι συνειδητή επιλογή του Καλού, η οποία απαιτεί άσκηση, εγρήγορση και συνεχή εσωτερική εργασία.

Η πραγμάτωσή της είναι ακόμη σημαντικότερη, διότι μόνο μέσα από την πράξη, η γνώση μετατρέπεται σε βίωμα. Ο άνθρωπος πραγματώνει τη Χρηστότητα όταν εργάζεται συνειδητά πάνω στον εαυτό του, όταν μάχεται τα πάθη, την πλάνη και τον εγωισμό, όταν καλλιεργεί την αγάπη, τη δικαιοσύνη, την ευθύτητα και την αρμονία, όταν επιλέγει καθημερινά το Καλό ακόμη και όταν αυτό είναι δύσκολο.
Και ακριβώς αυτή η καθημερινή εσωτερική νίκη αποτελεί τη διαμόρφωση της προσωπικότητας.

Η Χρηστότητα μεταβάλλει τον άνθρωπο από έρμαιο των περιστάσεων σε συνειδητό κύριο του εαυτού του. Τον ελευθερώνει από τη δουλεία των παθών και τον καθιστά φορέα Αλήθειας και Καλού.

Γι’ αυτό η Χρηστότητα είναι τόσο σημαντική αρετή.

Διότι καθιστά τον άνθρωπο όχι απλό δέκτη της ζωής, αλλά ενεργό πομπό ζωής. Τον καθιστά φορέα αρμονίας, φωτός και δημιουργίας. Τον οδηγεί στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του και τον προετοιμάζει για την αληθινή του αποστολή: να συμβάλει συνειδητά στην εξελικτική πορεία της ανθρωπότητας και στο έργο της Δημιουργίας.